रामचंद्र वझे क्वेरीसाठी उपयुक्ततेनुसार क्रमवारी लावलेली पोस्ट दर्शवत आहे. तारखेनुसार क्रमवारी लावा सर्व पोस्ट दर्शवा
रामचंद्र वझे क्वेरीसाठी उपयुक्ततेनुसार क्रमवारी लावलेली पोस्ट दर्शवत आहे. तारखेनुसार क्रमवारी लावा सर्व पोस्ट दर्शवा

सोमवार, २२ फेब्रुवारी, २०२१

अठराव्या शतकातील सुंता विधी! (Sunta Ritual Eighteenth Century)

 


अल्तापहुसेन रमजान नबाब यांचा सुंता विधीबाबतचा लेख थिंक महाराष्ट्र डॉट कॉमवर वाचून एक किस्सा लिहावासा वाटला. हिंदुस्थानी माणसाने इंग्रजीत लिहिलेले पहिले पुस्तक आयर्लंडमध्ये अठराव्या शतकाअखेरीस प्रकाशित झाले (1794). साके दीन महोमेत या भारतीय माणसाने ते पुस्तक लिहिले होते. तो ईस्ट इंडिया कंपनीच्या फौजेत कॅम्प फॉलोअर या हुद्यावर काम करत होता. ते पुस्तक पत्ररूपात आहे. त्यातील एक पत्र सुंता या विधीवर आहे.

पत्र 12 महोदय,

मला माझा एक मुस्लिम नातेवाईक मिरवणुकीनंतर काही दिवसांनी भेटला. त्याने मला विनंती केली, की त्याच्या मुलाच्या सुंता समारंभाला मी हजर राहवे. तो समारंभ म्हणजे नक्की काय असते ते मी सांगणारच आहे, पण त्यापूर्वी हे स्पष्ट करण्यास हवे, की  मुस्लिम धर्माच्या संस्कारांप्रमाणे तो विधी करण्यापूर्वी आणखी तीन महत्त्वाचे संस्कार मुलावर केले जातात. पहिला संस्कार हा मुलाच्या जन्मादिवशी केला जातो. तो संस्कार ब्राह्मण करतो. ब्राह्मण लोक जरी वेगळ्या धार्मिक तत्त्वाचे असले तरी त्यांना असलेल्या भविष्यविषयक ज्ञानामुळे त्यांच्याबद्दल मुस्लिमांना आदर असतो. तो त्याच्या ज्ञानानुसार मुलाचे भविष्य सांगतो आणि त्याने त्याचे कर्तव्य केले (ते फक्त भविष्यकथन असते) आणि मुलास योग्य असे सर्वात चांगले असे नाव सांगितले की त्याला मुलाच्या पालकांकडून भेटीदाखल काही दिले जाते आणि तो त्याच्या घरी परततो. दुसरा संस्कार मूल चार दिवसांचे झाले की केला जातो. तो मुस्लिम धर्मगुरू म्हणजे मुल्लाहकडून केला जातो. तो मुलाच्या आईला प्रसूतीनंतर भेटण्यास येणाऱ्या अनेक स्त्रियांच्या उपस्थितीत केला जातो. मुल्लाह प्रथम कुराणातील काही प्रार्थना म्हणतो, मुलावर मंतरलेले पाणी शिंपडतो, त्याच्या बेंबीवर आणि कानांत मोहरीचे तेल लावतो. ते झाले की समारंभ संपतो. मुल्लाह महिलांच्या मेळ्यामधून निघून पुरुषांच्या दिवाणखान्यात जातो. मुल्लाह गेला की हजामांच्या स्त्रिया प्रवेश करतात. मुलाच्या आईला त्या सर्व प्रकारे मदत करतात. एक तिला नखे कापण्यास मदत करते, दुसरी तिला हात धुण्यासाठी भांडे आणते, इतर जण तिला ठाकठीक रीतीने पोशाख चढवण्यास मदत करतात. थोरामोठ्यांच्या बायका मोठ्या संख्येने तिला भेटण्यास येत असतात. तिचे अभिनंदन करून समृद्धीचे प्रतीक म्हणून तिच्या मांडीवर ताजी फळे ठेवतात. ते सर्व झाले, की हजाम आणि त्याहून (तथाकथित) खालच्या वर्गाच्या स्त्रिया वरिष्ठ माहिलांचा पाहुणचार करतात. त्यात अनेक प्रकारच्या मिठायांचा आणि चवदार पदार्थांचा समावेश असतो. मुलाच्या वडिलांवरही पुरुषांकडून अभिनंदनाचा वर्षाव होतो. पुरुषांनाही मिठाया व इतर चविष्ट पदार्थ वाढले जातात. त्या नंतर दुसरा संस्कार संपतो. तिसरा संस्कार विसाव्या दिवशी होतो. त्या दिवशी हेच सारे विधी पुन्हा केले जातात.


        चौथा संस्कार म्हणजे सुंता. तो मूल सात वर्षाचे झाल्याशिवाय केला जात नाही. संस्कार करण्यापूर्वी मुस्लिम धर्मातील महत्त्वाची तत्वे - अर्थात त्याच्या वयाला समजतील इतपत - त्याला समजावून सांगितली जातात. समारंभ करण्यापूर्वी काही दिवस गरीब लोकांना खूप काटकसर करावी लागते. त्यांची इच्छा तशा प्रसंगी मोठी हौसमौज करणे आणि लोकांना चांगलेचुंगले खाऊ घालणे ही असते. त्यासाठी पैसे साठवणे जरुरीचे ठरते. तो पवित्र संस्कार करण्याचा दिवस जवळ आला, की ते हजामांना - कारण त्यांच्या व्यवसायामुळे त्यांना शहर पूर्णपणे माहितीचे असते- मुर्शिदाबाद शहरात राहणाऱ्या सर्व मुस्लिम लोकांकडे जायफळ घेऊन पाठवतात. जायफळ हे निमंत्रणपत्रिकेसारखे असते. बोलावलेले सर्व लोक एका मोठ्या जागी जमतात. मी गेलो ती जागा एवढी मोठी होती, की तेथे एका वेळी दोन हजार माणसे वावरू शकतात. तेथे एक शामियाना उभारला होता. शामियाना आणि त्याच्या भिंती मलमलीच्या कापडाच्या होत्या. तेथे मुस्लिमांशिवाय कोणालाही प्रवेश नव्हता. शामियान्यातच एक वाद्यवृंद बसला होता, त्याने मौलवी आल्याची सूचना वाद्यें वाजवून दिली. मौलवींच्या दिमतीला एक हजाम होता. ज्या मुलाची सुंता करायची होती त्याला लाल रंगाचे नवे कपडे आणि दागिने घालून सजवले होते. रेशमी झालर सोडलेल्या एका छत्रीखाली तो एका हातवाल्या खुर्चीत मागे आणि हाताखाली मखमली तक्के घेऊन बसला होता. त्याला हजामाने तेथून उचलून एका घोड्यावर बसवले. घोड्याबरोबर मुलाचे जवळचे असे चार नातेवाईक होते. प्रत्येकाच्या हातात एक खुली तलवार होती आणि त्यांचे कपडे मुलाप्रमाणेच लाल रंगाचे आणि मलमलीचे होते. मुस्लिम लोकांपैकी प्रतिष्ठित लोक आल्याने समारंभाची शोभा वाढली होती. ते घोड्यावर बसून येतात आणि त्यांच्या मागे त्यांचे उंटही असतात. पण आता मुख्य समारंभाकडे वळतो. अशा तऱ्हेने घोड्यावर बसवून मुलाला एका मशिदीत नेले गेले. बरोबरच्या चौघांच्या मदतीने मुलगा मशिदीच्या दाराशी पायउतार झाला. ते चौघे त्याच्या बरोबर मशिदीत गेले. तेथे त्याने अल्लाहाच्या दूताची प्रशंसा केली, आई-वडिलांनी शिकवलेली प्रार्थना म्हटली. ते झाल्यावर त्याला पुन्हा घोड्यावर बसवून दुसऱ्या मशिदीत नेले. तेथे त्याने तशाच प्रकारे प्रार्थना वगैरे म्हटली. त्याच्याबरोबरच्या सर्वांनी सर्वशक्तिमान अल्लाहने सुंता करताना होणाऱ्या इजेपासून त्याचे रक्षण करावे अशी करूणा भाकली. अशा तऱ्हेने त्या मुलाने अनेक मशिदींत प्रार्थना केल्या.

त्यानंतर ते सर्व मूळ शामियान्यात आले. त्या मुलाला त्याच्या मूळ जागेवर बसवले गेले. वाद्यांचा गजर अचानक थांबला. मौलाना त्यांची समारंभाची वस्त्रे घालून अवतीर्ण झाले. त्यांच्या हातातील चांदीच्या घंगाळात मंतरलेले पाणी होते. ते पाणी त्यांनी मुलाच्या अंगावर शिंपडले. मुलाची सुंता करणारा हजाम हळू हळू पुढे आला. त्याने सुंता विधी एका झटक्यात उरकला. त्या कसोटीच्या वेळी सर्व जण एका पायावर उभे राहिले आणि मुलाच्या आईवडिलांसह त्या सर्वानी स्वर्गस्थ अल्लाहकडे मुलाच्या सुरक्षिततेसाठी प्रार्थना केली. पुन्हा संगीत सुरू झाले. आता स्वर आनंददर्शक वाजू लागले. त्यानंतर मुलाला घेऊन त्याचे वडील घरी गेले आणि त्यांनी त्याला बिछान्यावर झोपवले. सर्व लोकांना हजामांनी हात धुण्यासाठी पाणी आणि नॅपकिन वाटले. सर्व लोक हात धुऊन अनवाणी पायांनी उत्कृष्ट अशा गालीचावर येऊन बसले. तेथे त्यांनी त्यांच्या आवडत्या खाद्याचा स्थानिक भाषेत पुलाव, म्हणजे शिजवलेले भात आणि मासा घातलेले मटण - आस्वाद घेतला. सर्वत्र मशाली लावल्या होत्त्या. त्याने शोभा अधिकच वाढली होती.

(वझे यांनी साके दीन महोमेत यांच्या मूळ इंग्रजी पुस्तकाचा मराठी अनुवाद केला असून तो लवकरच प्रसिद्ध होणार आहे.)

टेलिग्राम

व्हॉट्सअॅप

फेसबुक

ट्विटर

- रामचंद्र वझे 98209 46547 vazemukund@yahoo.com

रामचंद्र वझे हे निवृत्‍त बँक अधिकारी. त्‍यांनी बँकेत चाळीस वर्षे नोकरी केली. त्‍यांनी वयाच्‍या तेविसाव्‍या वर्षांपासून लिखाणास सुरूवात केली. त्‍यांना प्रवासवर्णनांचा अभ्‍यास करत असताना काही जुनी पुस्‍तके सापडली. ती पुस्‍तके लोकांसमोर आणणे गरजेचे आहे असे त्‍यांना वाटू लागले. त्‍यांनी तशा पुस्‍तकांचा परिचय लिहिण्‍यास सुरूवात केली. रामचंद्र वझे यांची ‘शेष काही राहिले’, ‘क्‍लोज्ड सर्किट’, ‘शब्‍दसुरांच्‍या पलिकडले’ आणि ‘टिळक ते गांधी मार्गे खाडीलकर’ ही पुस्‍तके ग्रंथालीकडून प्रकाशित करण्‍यात आली आहेत. त्‍यांनी लिहिलेल्‍या कथा हंस, स्‍त्री, अनुष्‍टुभ, रुची अशा मासिकांमधून प्रसिद्ध  झाल्‍या आहेत. त्‍यांचे ’महाराष्‍ट्र टाईम्‍सआणि लोकसत्ताया दैनिकांमधून लेख आणि पुस्‍तक परिक्षणे प्रसिद्ध झाली आहेत.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

गुरुवार, ९ एप्रिल, २०२०

जुन्या पुस्तकांची अद्भुत दुनिया (Lost World in Old Books)


मुकुंद वझे
संपादक-लेखक अरुण टिकेकर मनाने, विचाराने एकोणिसाव्या शतकात राहत. पत्रकार-लेखक अशोक जैन त्याला म्हणे, की अमिताभ बच्चन, दत्ता सामंत यांच्यासारखे 'फिनॉमिनन' एकोणिसाव्या शतकात झाले असते तरच तू त्यांच्याकडे लक्ष दिले असतेस! आमचा तेवढाच जुना मित्र रामचंद्र ऊर्फ मुकुंद वझे याची अवस्था निवृत्तीनंतर टिकेकर याच्यासारखीच झाली आहे. तो पुस्तक जुने असल्याखेरीज विचारातच घेत नाही. त्याने बँक ऑफ इंडियात नोकरी निष्ठेने केली. त्याने त्या काळात फुटकळ लेखन वर्तमानपत्रांत केले - दोन कादंबऱ्या लिहिल्या, पण त्याला निवृत्तीनंतर जुनी पुस्तके वेगवेगळ्या वेबसाईटवर धुंडण्याचे 'खूळ' लागले आणि तो त्यात दिवसरात्र रमू लागला. त्याला भाषांतर करण्याचेही वेड लागले. त्याने जुन्या पुस्तकांची ओळख करून देणारा 'कॉलम' वर्षभर 'लोकसत्ते'त लिहिला. त्याला केव्हाही फोन केला, की जुन्या पुस्तकांची अद्भुत दुनिया खुली होते.
        सध्या सारे जग कोरोनामग्न असताना, त्याला पुस्तकांचा खजिना रोज नवनवीन सापडतो. विवेकानंदांचे गुरुबंधू अभेदानंद हे काश्मीरला गेले होते व त्यांनी तेथील प्रवासाच्या नोंदी वर्तमानपत्रांत लिहिल्या. त्यातून काश्मीरचे गेल्या शतकारंभीचे वेगळेच दर्शन घडते आणि अनेक शंका मनात निर्माण होतात. वझे यांनी त्या एका टिपणात मांडल्या व मजकडे पाठवल्या. ते टिपण पुढे प्रसिद्ध केले आहे.
          वझे यास या पुस्तकाचा पत्ता कसा लागला ती मौजेची गोष्ट आहे. तो 'अननोन लाइफ ऑफ जीझस ख्रिस्त' हे पुस्तक वाचत होता. त्या पुस्तकात ख्रिस्त भारतात आल्याचे, लडाख-काश्मीरमध्ये गेल्याचे, तेथील हिमिस नावाच्या मठात राहिल्याचे उल्लेख आहेत. ते वाचून अभेदानंद यांचे कुतूहल जागे झाले. ते काश्मिरात गेले व त्यांनी तेथून वार्तापत्रे लिहिली. त्याचे पुस्तक बनले. ते पुस्तक दुर्मीळ असल्याने त्या दीडशे रुपये मूळ किमतीच्या पुस्तकाची विक्रीकिंमत ॲमेझॉनवर नऊशेनव्वद रुपये लागली. वझे यांनी ते पुस्तक मागवले.
          वझे याला याच काळात वेड लागले ते भाषांतराचे. तो त्याला पुस्तक जरा वेगळे वाटले, की भाषांतर करून टाकतो. त्याची तशी पुस्तके 'साधना', 'राजहंस' वगैरेने प्रसिद्ध केली, परंतु त्याचा झपाटा कोणा प्रकाशकाला झेपणारा नाही. तेव्हा त्याला कोल्हापूरचे कृष्णा पब्लिकेशन म्हणून कोणी भेटले. त्यांचा झपाटा वझेच्या पुढील वाटतो. त्यांनी वझे याचे राजमोहनची बायको (मूळ लेखक-बंकिमचंद्र) प्रसिद्ध केले. दुसऱ्या दोन - 'साके दीन महोमेत' आणि 'अननोन लाईफ ऑफ जिझस क्राईस्ट' या पुस्तकांचा अनुवाद प्रसिद्धीच्या मार्गावर आहे. साकेचे पुस्तक हे त्याचे छोटेखानी चरित्र आणि हिंदुस्थानी माणसाने (साके दीन  महोमेत) इंग्रजीत लिहिलेले पहिले प्रवासवर्णन आहे. त्याचा तो अनुवाद आहे. कृष्णा पब्लिकेशनचा उत्साह वझे याच्यापेक्षा अधिक असावा. त्यांचे संपादकीय प्रतिनिधी चेतन कोळी यांनी वझे याच्याकडेच भाषांतरासाठी आणखी एक इंग्रजी पुस्तक पाठवले आहे! वझे यानी पाठवलेले टिपण -
             अभेदानंदांची काश्मीर निरीक्षणे  
          स्वामी विवेकानंदांचे गुरुबंधू स्वामी अभेदानंद यांना विवेकानंदांनी अमेरिकेतील कार्यात मदत करण्यासाठी 1896 मध्ये बोलावून घेतले. अभेदानंद सुमारे 25 वर्षे अमेरिका आणि युरोपात काम करून हिंदुस्तानात परतले. ते 1922 साली अमरनाथ, काश्मीर व तिबेटमध्ये गेले. त्या प्रवासाच्या त्यांनी तपशीलवार नोंदी ठेवल्या होत्या. तेथून परतल्यावर त्यांचे प्रवासवर्णन बंगाली भाषेत एका नियतकालिकातून क्रमवार प्रसिद्ध झाले. अनुस्पती दासगुप्ता आणि कुंजविहारी कुंडू यांनी ते इंग्रजीत आणले. ते पुस्तक 1987 साली प्रकाशित झाले. त्या पुस्तकात वाचकाला विचार करायला लावतील अशा काही गोष्टी वाचायला मिळाल्या.
          पृष्ठ 21 वर स्वामीजी सांगतात - ''शहराच्या दक्षिणेला शुपियन भागात मोठी रेशमाची फॅक्टरी आहे, ती राजपुत्र हरी सिंग यांची आहे. ती हिंदुस्तानातील सर्वात मोठी फॅक्टरी आहे. काश्मीरमधील कोणालाही रेशमाचा व्यापार करण्याची परवानगी नाही, राजपुत्राकडे संपूर्ण मक्तेदारी आहे. सुमारे चार हजार स्त्री-पुरुष त्या फॅक्टरीत काम करतात. त्यांची रोजची मजुरी चार आणे ते आठ आणे एवढी असते. सुमारे दीड लक्ष - स्त्री, पुरुष आणि मुले या व्यवसायात गुंतली आहेत.''
          पृष्ठ 37 वरही अशीच माहिती मिळते - "(अमरनाथ) गुंफेमध्ये काही मुस्लिम खडूची पावडर विकताना दिसले. त्यांच्या म्हणण्यानुसार ती शंकराची रक्षा होती. मुस्लिमांनाही या गुंफेत येण्याचा अधिकार आहे, कारण सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी एका मुस्लिम धनगराने या जागेचा शोध प्रथम लावला आणि हिंदूंना ती माहिती दिली.''
          स्वामी पृष्ठ 43 वर सांगतात - ''सर्व जातींची माणसे हिंदुस्तानच्या सर्व प्रांतांत राहतात. काश्मीर हा अपवाद आहे. तेथे फक्त ब्राह्मण (काश्मिरी पंडित) आणि मुस्लिम राहतात. ब्राम्हण लोक मुस्लिमांना नोकरीस ठेवतात. शूद्र (भंगीकाम करणारे) अपवादात्मक. मुस्लिमांनी आणलेले पाणी ब्राह्मण दैनंदिन धर्मकृत्यांसाठी, स्वयंपाकासाठी आणि पिण्यासाठी वापरतात; पण त्यामुळे त्यांची जात बुडत नाही.''
          काश्मीरमध्ये हिंदू-मुस्लिमांत तेढ दिसते असे म्हणतात, त्याचे मूळ नक्की कशात? हरिसिंग यांच्या मक्तेदारीत? मुस्लिमांची संस्कृती वेगळी म्हणायची तर अमरनाथ गुंफेत मुस्लिम कसे? ब्राह्मणांना कनिष्ठ जातींच्या माणसांचा विटाळ होत होता मग काश्मिरात ते का गुण्यागोविंदाने राहत होते? प्रश्न आणि प्रश्न ! उत्सुकता जागृत झाली असेल तर पुस्तक जरूर वाचा.

रामचंद्र ऊर्फ मुकुंद वझे 98209 46547vazemukund@yahoo.com
- दिनकर गांगल 9867118517 dinkargangal39@gmail.com
(दिनकर गांगल हे 'थिंक महाराष्‍ट्र डॉट कॉम' या वेबपोर्टलचे मुख्‍य संपादक आहेत.)
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

मुकुंद वझे यांची प्रकाशित पुस्तके -
१. शेष काही राहिले
२ क्लोज्ड सर्किट
३. शब्दसुरांच्या पलीकडले
४. टिळक ते गांधी मार्गे खाडिलकर  
५. प्रवासवर्णनांचा प्रवास
६. अशी पुस्तके होती
अनुवादित पुस्तके
१. ज्याच्या हाती फासाची दोरी (राजहंस प्रकाशन)
२. गुलामगिरीतून गौरवाकडे  (साधना प्रकाशन)
३. राजमोहनची बायको (कृष्णा पब्लिकेशन)
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
मुकुंद वझे यांची पुस्तके