वैभव लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा
वैभव लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा

गुरुवार, ४ मार्च, २०२१

कोण होते सिंधू लोक! More about Indus civilization (Sindhu Sanskrutee)

 


ऋग्वेदाचा काळ ठरवण्याचा प्रयत्न अनेक विद्वानांनी केला. त्यांत प्रामुख्याने दोन गट पडतात. एका गटात युरोपीयन पंडित आहेत. ते मॅक्समुल्लरने दिलेला काळ (इसवी सनपूर्व 1200-1000) मान्य करतात. दुसऱ्या गटात प्रामुख्याने भारतीय विद्वान आहेत. त्यांच्या मते, ऋग्वेद पाच हजार वर्षांहून अधिक प्राचीन आहे. मी ऋग्वेदाचा काळ ठरवण्यासाठी पुरातत्त्वीय पुरावा उपयोगी पडतो का याचा शोध घेतला. ऋग्वेदात घोडा हा आर्यांचा अत्यंत लाडका प्राणी होता असे सांगितले आहे. तो भारतात इसवी सनपूर्व 1900 पासून उत्तर सिंधू वसाहतीत सापडतो. त्याचा पुरावा नागरी सिंधुकाळात नाही. दुसरा पुरावा लोखंडाचा. ऋग्वेदात त्याचा उल्लेख नाही, कारण त्यात अयसअसा शब्द आहे. त्याचा अर्थ धातू. लोखंडाची प्राचीनता इसवी सनपूर्व 1400 पर्यंत मागे जाते. ह्या पुराव्यांमुळे ऋग्वेदाचा काळ इसवी सनपूर्व 1900 ते 1400 असा ठरवता येतो. अर्थात त्यातील काही भाग त्याहूनही प्राचीन असणार यात शंका नाही.

ऋग्वेदाची रचना करण्यास पाच-सात शतके सहज लागली असावीत. प्रमोद तलगेरी (2005) यांनी त्याचे टप्पे ठरवले आहेत. ऋग्वेदातील मंडले अतिप्राचीन गटात 3, 6,7. मधील गटात 2, 4 तर उत्तरकालीन गटात 5, 8, 9 - अशी येतात. दहाव्या अन्‌ पहिल्या मंडलाची रचना सर्वात शेवटी झाली. काही पंडितांना असे वाटते, की ऋग्वेदाचा काळ म्हणजेच आर्यांचा भारतात येण्याचा काळ. त्याउलट असे म्हणता येईल, की ते येथे आल्यावर हजार-दोन हजार वर्षांनंतर ऋग्वेद रचण्यास सुरुवात झाली. ते पुरते भारतीय झाल्यावर त्यांनी सप्तसिंधूचे गुणगान गाण्यास सुरुवात केली. तोपर्यंत इतर भाषांतील घेतलेल्या शब्दांचे पुरे संस्कृतिकरण झाले होते. म्हणून ते भारतीयच होते असे काहींचे मत झाले. (लाल 2005). 

राष्ट्र ही संकल्पना अर्वाचीन काळातील आहे. त्यासाठी भव्य वास्तू, अधिकारी-वर्ग, प्रबळ शासक, लोकांच्या राहणीतील जाणवणारा फरक, दफन-दहन पद्धती इत्यादींची आवश्यकता असते. शिवाय राजकीय आणि आर्थिक केंद्रे इत्यादीही लागतात. ती सर्व सिंधू संस्कृतीत आढळतात. साम्राज्याची कल्पना काही विद्वानांनी अलिकडे मांडली आहे, ती पुढीलप्रमाणे आहे : 1 निश्चित केलेल्या आणि विस्तृत सीमा. सिंधू संस्कृती खूप विस्तृत होती (पंधरा लाख चौरस किलोमीटर). मेसोपोटेमिया आणि इजिप्त ह्या दोन्ही संस्कृती एकत्र केल्यावरसुद्धा त्यांच्याहून अधिक विस्तृत. जवळजवळ संपूर्ण भारत फाळणीपूर्वीचा आहे. (दक्षिणेकडील पाच राज्ये वगळून); 2 सामाजिक उतरंड. समाजात चार विभाग, त्यात श्रेष्ठ-कनिष्ठ स्तर, शिवाशीव कल्पना असावी; ते कुल्हडसारखी एकदाच वापरण्याची भांडी दर्शवतात; 3 कामगारांचे व्यवसायानुसार गट- उदाहरणार्थ कुंभकार, मणिकार; त्यातून जातीची कल्पना उदयास आली असावी. उदाहरणार्थ कुंभार व्यक्ती कुंभाराची मुलगी सून म्हणून आणणार; 4 व्यवसायात प्रावीण्य; 5 शेतीतील वैविध्य; 6 गावाच्या केंद्रभागी आणि कडेला राहणारे व्यावसायिक. सीमेवर नेहमी गडबड असते, तिचा बंदोबस्त; 7 सिंधू लोक शांतताप्रिय होते असा पूर्वी समज होता; परंतु वास्तव वेगळे आहे. परशू, कुऱ्हाडी, तलवारी यांसारखी आयुधे मोठ्या संख्येने ताम्रनिधींत सापडली आहेत. ते उत्तर सिंधुकालीन असले, तरी त्यात सिंधुकालीन हत्यारेही आहेत. सनौली (जिल्हा बागपत, उत्तर प्रदेश) येथे सापडलेल्या शेकडो दफनांतही पूर्व सिंधुकालीन आणि उत्तर सिंधुकालीन शस्त्रे सापडली आहेत. एक हजार शस्त्रे तीराग्रे गणेश्वर (राजस्थान) येथे सापडली. तितकेच नव्हे, तर अलिकडे जी शेकडो दफने सापडली आहेत, त्यांतही आयुधे आहेत. सिंधू नगरांची आणि बुरुजांची बांधणी पाहिल्यावर ते लोक सुरक्षिततेच्या बाबतीत किती जागरूक होते याची कल्पना येते.


सिंधू नगरांवर परचक्र आल्याचा उल्लेख मेसोपोटेमियातील कोरीव लेखात आढळतो. रिमुश (इसवी सनपूर्व 2315-2307) या सुमेरियन राजाने मेलुहावर स्वारी केली होती. मेलुहा म्हणजे सिंधुकालीन भारत. त्यात पराभव कोणाचा झाला याचा उल्लेख नाही. कदाचित रिमुश अलेक्झांडरप्रमाणे परत गेला असावा. कारण त्याने ती लढाई जिंकली असती, तर त्या घटनेचा निश्चित उल्लेख केला गेला असता. चकमकी उडाल्याचा पुरावा एक-दोन ठिकाणी उपलब्ध झाला आहे. लोथल (गुजराथ) येथील उत्खननात सापडलेले मानवी सांगाडे त्याची साक्ष देतात. तेथे कवट्या आणि हातापायांची हाडे पुष्कळ मिळाली. शिवाय, ती काळजीपूर्वक दफन केलेली नव्हती, त्यांचा ढीग कसातरी रचलेला होता. तसेच, ती हाडे रुंद डोक्याच्या लोकांच्या कवट्यांच्या मोजमापांवरून होती. त्यावरून ते लोक परकीय होते असे मत शास्त्रज्ञांचे आहे.

ऋग्वेदात हरियुपिय येथे झालेल्या लढाईचा उल्लेख आहे, तो उल्लेख प्राचीन हडप्पाचा असावा. परंतु एक गोष्ट ध्यानात घ्यावयास हवी; ती ही, की बहुतेक लढाया उघड्यावर, मैदानात केल्या जातात आणि त्यांचे अवशेष शिल्लक क्वचित राहतात. महाभारत युद्ध नेमके कोठे झाले ते सापडत नाही. शेतकऱ्यांना शेते नांगरताना कुरुक्षेत्र (हरयाणा) येथील काही शेतांत मानवी कवट्या सापडल्या होत्या. त्या महाभारत युद्धातील वीरांच्या असाव्यात असे त्यांनी ह्युएन्‌-त्संग या चिनी प्रवाशाला सांगितले होते. 

भारतात नैसर्गिक साधने विपुल आहेत. निरनिराळ्या प्रकारचे मौल्यवान खडे आणि खनिजे भारतात मोठ्या प्रमाणावर सापडतात. भारत हा हस्तिदंत, शंख, इमारती लाकूड, तांबे इत्यादींसाठी अतिप्राचीन काळापासून प्रसिद्ध आहे. त्या गोष्टींना परदेशांत पूर्व सिंधुकाळापासून मागणी होती. ती मागणी सिंधुकाळात वाढल्यामुळे तयार वस्तू निर्यात करण्याच्या उद्योगास चालना मिळाली. मणी तयार करण्याचे काम अनेक ठिकाणी सुरू झाले. चन्हुदडो (सिंध) आणि लोथल (गुजराथ) येथे कारखाने उभे राहिले. तयार माल गुजराथच्या बंदरांतून समुद्रमार्गे मोठ्या प्रमाणावर निर्यात होण्यास सुरुवात झाली. सिंधू मुद्रा फक्त लोथल आणि चन्हुदडो येथे कोरल्या जात. हा व्यापार मेसोपोटेमियातील अक्कड साम्राज्याचा सम्राट सार्गन याच्या कारकिर्दीत (इसवी सनपूर्व 2350) शिगेस पोचला होता.

सिंधू लोकांनी लक्षणीय प्रगती तत्कालीन तंत्रज्ञानात केलेली होती. गोमेदाचे मणी हे त्यांच्या कलेची साक्ष देतात. ते मणी इतके सुंदर होते, की त्यांच्या बनावट प्रतिकृती केल्या जात. ते इजिप्तपर्यंत पोचले होते. त्यांनी शंखाच्या बांगड्या तयार करण्यासाठी निराळ्या प्रकारची करवत बनवली होती. त्यांनी तयार केलेल्या स्टिंएटाईटच्या सूक्ष्म (Microbeads) मण्यांना ते छिद्र कसे पाडत, हे कोडे पुरातत्त्वज्ञांना उलगडलेले नाही. ते कांस्यमूर्ती Lost Wax तंत्राने तयार करत असत. दायमाबाद येथे सापडलेला रथ (इसवी सनपूर्व 2200) हा जगातील अतिप्राचीन रथ आहे. ते सोन्याचे कलापूर्ण अलंकारही घडवत. त्यांचे हंडे मोहेंजोदारो, कुणाल, मांडा इत्यादी ठिकाणी सापडले आहेत. 

त्यांना तो परदेशी व्यापार अत्यंत फायदेशीर होता. सिंधू व्यापारी निर्यातीच्या बदली काय घेत असत याबद्दल विद्वानांत एकवाक्यता नाही. माझ्या मते, ते सोन्याच्या रूपात वसूल करत होते. पुढे इतिहासकाळातही भारतीयांचा व्यापार रोमन साम्राज्याशी मोठ्या प्रमाणावर होता; त्याची किंमत ते रोमन सोन्याच्या नाण्यांत वसूल करत असावेत. तसाच प्रकार सिंधुकाळातही झाला असावा. अकेडियन काळात भारताचा मेलुहाशी असलेला व्यापार भरभराटीस आला होता. त्या काळातील कोरीव लेखात, सार्गन राजाच्या कारकिर्दीत, त्याच्या बंदरात तीन देशांतील जहाजे चैनीच्या वस्तूंनी भरलेली उभी असत. ती पूर्वेकडील देशांची; अनुक्रमे डिलमून, मकन आणि मेलुहा या देशांतील असत. त्यांपैकी डिलमून म्हणजे बहरीन, मकन म्हणजे मकरानचा किनारा आणि मेलुहा म्हणजे भारत. मेलुहाहून आलेल्या वस्तूंमध्ये गोमेदाचे मणी, शंखाच्या वस्तू, कापड, तांबे, इमारतींसाठी व जहाजबांधणीसाठी उत्तम दर्ज्याचे लाकूड या वस्तू प्रामुख्याने असत. मेलुहाचे स्पष्टीकरण म्लेंच्छ (संस्कृत) > मेलख्ख (प्राकृत) > मेलुहा असे दिले जाते. म्लेंच्छ या शब्दाचा एक अर्थ तांबेअसा आहे. भारतात तांबे नाही असा एक समज आहे. परंतु गुजराथ-राजस्थानमध्ये अंबामाता पट्ट्यात तांब्याचे खनिज भरपूर आहे. त्यावरून भारताला कदाचित मेलुहाहे नाव पडले असावे.

(राजहंस ग्रंथवेध, जून 2019 च्या अंकातून साभार)

- मधुकर केशव ढवळीकर

मधुकर ढवळीकर हे पुण्याच्या डेक्कन कॉलेज या संस्थेत पुरातत्त्वशास्त्राचे अध्यापक नंतर विभागप्रमुख आणि संस्थेचे संचालक होते. पुरातत्त्वशास्त्राच्या अध्यापनात प्रत्यक्ष संशोधनाला महत्त्व असते. त्यांनी ठिकठिकाणी जाऊन उत्खनन केले. त्यांनी आर्याच्या शोधात’, ‘नाणकशास्त्र’, ‘पर्यावरण आणि संस्कृती’, ‘पुरातत्त्व विद्या’, ‘भारताची अभ्यासपूर्ण कुळकथायांसारख्या मराठी ग्रंथांबरोबरच इंग्रजीतूनही लेखन केले. त्यांना भारत सरकारचा पद्मश्री, पंतप्रधानांचे सुवर्णपदक यांसारखे सन्मान प्राप्त झाले होते. त्यांचे देहावसन 27 मार्च 2018 ला झाले.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

टीपा :

          मेसोपोटेमिया : आशिया खंडातील प्राचीन प्रसिद्ध प्रदेश. दक्षिण मेसोपोटेमियाचा भाग बहुविध संस्कृतींचे उगमस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्या प्रदेशात अनेक उत्खनने झाली आणि अद्यापही चालू आहेत. त्या प्रदेशावर सेमिटिक, हिटाइटआर्मेनियन इत्यादींनी सत्ता गाजवली. जर्मो येथील वसती सर्वांत प्राचीन (इसवी सनपूर्व 5000) असून त्या भागात कृषिसमाजाच्या प्राचीन खुणा आढळल्या आहत.युफ्रेटिस व टायग्रिस नद्यांमधील सुपीक प्रदेशाला प्राचीन ग्रीकांनी मेसोपोटेमिया (दोन नद्यांमधील) हे नाव दिले. तो प्रदेश विद्यमान इराकमध्ये समाविष्ट होतो.

सुमेरियन संस्कृती : जगातील सर्वांत प्राचीन प्रगत संस्कृती. ती प्राचीन मेसोपोटेमियाच्या दक्षिणेकडील प्रदेशात (विद्यमान इराक) नांदत होती. त्या संस्कृतीचा विकास टायग्रिस व युफ्रेटिस या नद्यांच्या दुआबात इसवी सनपूर्व 35001900 दरम्यान झाला. इराणचे आखात व अरबस्तानचे वाळवंट दक्षिणेकडे, युफ्रेटिस नदी पश्चिमेस, समाराच्या जवळ अरबस्तानाचे वाळवंट उत्तरेस व टायग्रिस पूर्वेला या सुमेरच्या प्राचीन सीमा होत. त्यांतील नैर्ऋत्येचा भाग हा सुमेर होय. सुमेर येथे पहिली वस्ती इसवी सनपूर्व 45004000 दरम्यान प्रोटो-युफ्रेटीयन किंवा उबेडियन नामक लोकांनी केली होती.

लोथल (गुजराथ) : प्राचीन सिंधु संस्कृतीमधील भारतातील अत्यंत महत्त्वाचे शहर. ते गुजरात राज्यातील सरगवाल या खेड्याजवळ वसले आहे. सरगवाल हे खंबायतच्या आखातापासून एकोणीस किलोमीटरवर आहे. खंबायतचे आखात हे भगवा व साबरमती या दोन नद्यांमधील सपाट प्रदेशात येते. तो प्रदेश अहमदाबादच्या आग्नेय दिशेस सुमारे ब्याऐंशी किलोमीटरवर असलेल्या अहमदाबाद जिल्ह्यातील धंधुकाजवळ आहे. ख्रिस्तपूर्व सुमारे 2400 वर्षे जुन्या असलेल्या त्या शहराचा शोध 1954 मध्ये लागला. भारत सरकारच्या पुरातत्त्व विभागाने तेथे 1954 ते 1962 दरम्यान सलग उत्खनन केले. तेथे त्यानंतरही पुन्हा 1973 मध्ये उत्खनन करण्यात आले. त्यातून तेथे सिंधू संस्कृतीशी सादृया दर्शवणारे प्राचीन अवशेष सापडले. त्यात एका सुबद्ध नगराची रूपरेषा दिसून येते. उत्खनित अवशेषांचा काल कार्बन 14 च्या आधारे इसवी सनपूर्व 2450  ते 1600 या दरम्यान ठरवण्यात आला आहे.

अक्कड साम्राज्य: इराकमधील टायग्रिस व युफ्रेटिस या नद्यांच्या संगमाच्या आसमंतात असलेले राजधानीचे अतिप्राचीन ठिकाण होय. ते पहिला सारगॉन या सेमिटिक विजेत्याने इसवी सनपूर्व 2340 च्या सुमारास वसवले असावे. ‘अगेडी’ हे त्या शहराचे मूळ नाव होते. सेमिटिक लोकांनी तेथून त्यांचे साम्राज्य भूमध्य समुद्रापासून इराणच्या आखातापर्यंत पसरवले होते. 

          सम्राट सार्गन: ऊरुकची सत्ता सुमेर प्रदेशावर इसवी सनपूर्व 2300 च्या सुमारास काही काळ होती. त्यावेळी अक्कडचा सेमिटिक वंशीय पहिला सॅरगॉन (कारकीर्द 2334 — 2279) याने सुमेर पादाक्रांत केले. त्याच्या साम्राज्याचा विस्तार इराणच्या आखातापासून भूमध्य समुद्रापर्यंत होता. सुमेरची सत्ता त्या घराण्याकडे अनेक वर्षे होती.

          अकेडियन काळ: वास्तुशैलीच्या दृष्टीने सुमेरियनबॅबिलोनियन आणि अकेडियन या तीन अवस्था विशेषतः इसवी सनपूर्व 30001275 दरम्यान आढळतात. अरचा प्रसिद्ध पहिला वंश संपुष्टात येऊन, सारगॉनने तेथे अकेडियन वंशाची इसवी सनपूर्व 2340 मध्ये स्थापना केली.

(माहितीस्रोत इंटरनेट (विकिपीडिया) व मराठी विश्वकोश यांवरून)

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

बुधवार, ३ मार्च, २०२१

तालुक्या तालुक्यांतील नवजागरण! (Renaissance like movement in the villages of Maharashtra)

 


महाराष्ट्र हा प्रदेशच कर्तृत्वाचा आहे हे गेल्या आठशे-हजार वर्षांचा इतिहास सांगतो. त्याचे कारण महाराष्ट्र हा प्रदेश संमिश्रतेचा आहे संकराचा आहे; देश-परदेशांतून आलेल्या स्थलांतरितांचा आहे. तो महानुभावांचा आहे, ज्ञानेश्वरांचा आहे, शिवाजीमहाराजांचा आहे... अगदी सातवाहन-शिलाहार यांच्यापासूनचे संदर्भ, त्यांची मुळे बाहेरप्रांतांत आहेत. ज्यू दोन हजार वर्षांपूर्वी कोकण किन्याऱ्यावर उतरले. पारशी हजार वर्षांपूर्वी गुजराथेत नवसारीला आले आणि तेथून ते खाली महाराष्ट्राच्या डहाणू-पालघर भागात सरकले. सावंत-राणे यांचे, ते उत्तरेतून आल्याचे इतिहास प्रसिद्ध आहेत. शिवाजीराजांनी सुरत लुटली तेव्हा अनेक गुजराथी त्यांच्याबरोबर महाराष्ट्रात आले. त्यानंतर त्यांचा ओघ चालूच राहिला. मुंबईच्या उभारणीतील गुजराथी-पारशी लोकांचे कर्तृत्व मोठे आहे. ते महाराष्ट्र जीवनाचा अभिन्न भाग आहेत. दक्षिण महाराष्ट्र व कर्नाटक यांचे नाते एकजीव आहे, तसेच उत्तर महाराष्ट्र व आंध्र यांचे. चंद्रपूरमध्ये अनेक बंगाली वसाहत करून राहिले आहेत. फाळणीनंतर सिंधी आले त्यालाही सात दशके झाली. महाराष्ट्राच्या गोड्या पदार्थांच्या बाजारपेठेवर राजस्थानी स्थलांतरितांचे वर्चस्व शतक-दोन शतकांचे तरी सहज असेल. तेव्हापासून ती मंडळी महाराष्ट्रीय म्हणून जे जनजीवन म्हणतात त्या जनजीवनाशी एकरूप आहेत. त्या सर्व मंडळींची घराघरातील संस्कृती त्या त्या प्रांताची असली तरी बाहेर ते सर्व मराठी असतात मराठी बोलतात. महाराष्ट्र- स्थलांतरितांचा प्रदेश म्हणून, खरे तर, महाराष्ट्राला अमेरिकेच्या कितीतरी आधी बॉयलिंग पॉटम्हणायला हवे! स्थलांतरितांना त्यांच्या सर्व क्षमता नेहमीच कसोटीस लावाव्या लागतात. त्यामुळे महाराष्ट्र हा शूरवीरांचा, कर्तृत्ववानांचा, सहिष्णू माणसांचा प्रदेश राहिला आहे.

गेल्या शंभर-दीडशे वर्षांचा इतिहास काय सांगतो? भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे प्रमुख केंद्र मुंबई-महाराष्ट्र होते. महात्मा गांधी भले असतील गुजराथचे, पण त्यांचे कार्यक्षेत्र महाराष्ट्र होते आणि त्यांचे कार्यकर्ते मराठीजन मोठ्या प्रमाणावर होते. विनोबांचे व त्यांचे नाते एकाच वेळी गुरू-शिष्याचे आणि शिष्य-गुरूंचे होते. गांधी यांच्या लेखी पंडित नेहरू यांच्याइतकेच स्थान अप्पा पटवर्धन यांना होते. अप्पा विलक्षण प्रतिभाशाली होते. त्यांनी चलनशुद्धीपासून विविध कल्पना राबवल्या; गोपुरीसारखा अद्वितीय आश्रम निर्माण केला. बाकी गांधीसंस्था मरगळल्या असल्या तरी गोपुरीचे काम तत्त्वाधिष्ठित चालू आहे-विस्तारत आहे. अशी किती तरी जुनी माणसे महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांत आढळतात. शिवाजी राजांच्या आजुबाजूच्या दोन-तीनशे वर्षांच्या पराक्रमशाली इतिहासानंतर महाराष्ट्रात सेवाभाव, जो गांधीकाळापासून जागा झाला तो तसाच तेवत राहिलेला आहे. गांधींजींची कुष्ठरुग्णांची सेवा बाबा आमटे यांनी उचलली आणि कोणत्या उंचीला नेऊन ठेवली, बरे! त्यातून रुग्णसेवा या कल्पनेला ग्रामविकासाचे मोठे स्वरूप प्राप्त झाले आणि तसे मॉडेल पनवेलजवळ नेरे येथे शांतिवन म्हणून उभे राहिले. अशा वेगवेगळ्या विषयांच्या सेवासंस्था अवघ्या महाराष्ट्रभर पसरल्या आहेत, नवनव्या निर्माण होत आहेत. म्हणून गांधीजी महाराष्ट्राला कार्यकर्त्यांचे मोहोळ म्हणत, निरपेक्ष सेवाभावी कार्यकर्ते!

शिवाजीराजे, संभाजीराजे... आणि त्यांच्या नंतरचे पराक्रमाने भारलेले महाराष्ट्रातील शतक. जिल्ह्या जिल्ह्यातील मराठा सरदारांनी मोगल सेनेला जेरीस आणले होते. इंग्रज येथे आले नसते तर भारतावर महाराष्ट्राचा वरचष्मा राहिला असता हे कोणीही नि:शंक मान्य करतो. स्वातंत्र्योत्तर काळात महाराष्ट्राचा प्रभाव दिल्लीवर उरलेला नाही, पण दबाव सतत राहिलेला आहे, त्याची बीजे त्या इतिहासात दिसतात. सेवाक्षेत्राच्या विकासाचा उल्लेख येथे आधी केला, तो या पराक्रमाच्या पार्श्वभूमीवर उठून दिसतो म्हणून. पहिल्या महायुद्धकाळात रेड क्रॉस निर्माण झाले, त्याचे कौतुक अखिल मानव समाजाला वाटते. पण येथे, महाराष्ट्रात फार वेगळे घडलेले नाही.

इंग्रज आले ते एकाअर्थी चांगलेच झाले. त्यामुळे आधुनिकता आली, नवविचार आले, लोकशाही मूल्ये आली, पाश्चात्य सुसंस्कृतता आली. पुरे एकोणिसावे शतक आणि विसाव्या शतकाचा पूर्वार्ध हा महाराष्ट्रातील प्रबोधनाचा, ज्ञानप्रकाशाचा काळ आहे. जांभेकर ते आंबेडकर ही धगधगती जवळजवळ सव्वाशे वर्षें ... विचार करा, इंग्लंडचे राज्य येथे स्थापन झाले 1818 साली आणि जांभेकर यांनी दर्पण पत्र सुरू केले 1832 साली, फक्त चौदा वर्षांनी! कसली जबरदस्त प्रेरणा असणार ती. त्यानंतर रानडे-टिळक-आगरकर-गोखले आणि फुले-शाहू महाराज-सयाजीराव गायकवाड-आंबेडकर-केशवराव जेधे अशा दोन जागृत प्रवाहांनी महाराष्ट्राचे समाजजीवन ढवळून काढले. औपचारिक शिक्षण हा त्या स्थित्यंतराचा गाभा होता आणि आधुनिक विचार व मूल्ये हे त्याचे उद्दिष्ट होते. माणसे त्यामुळे शहाणी झाली, त्यांनी त्यांच्या अनुभवाचा अर्थ लावणे सुरू केले आणि त्यातून नवयुगाची चाहूल लागली. आंबेडकर यांनी शिका-संघटित व्हा आणि संघर्ष कराही जी त्रिसूत्री दिली, तो त्या काळाचा मंत्र आहे. किती विचाराधिष्ठित संस्था-संघटना स्थापन झाल्या! ग्रंथालये ही त्यांतील महत्त्वाची. दीडशे वर्षें होऊन गेलेली ग्रंथालये महाराष्ट्रात शंभराहून अधिक आहेत. ते ज्ञानसंशोधनाचे अड्डे होते. तेथून समाजसंस्कृतीची सूत्रे हलत होती. त्या ग्रंथालयांचे मेळावे होतात. मात्र तंत्रज्ञानाच्या- बहुमाध्यमांच्या प्रभावात त्यांच्यातील जीव हरपलेला जाणवतो.

महाराष्ट्र राज्य महान होते आणि आहे. मात्र मराठी माणसांत अशी काहीतरी खुबी आहे, की तो त्याचे यश दाखवू शकत नाही आणि कर्तृत्व मिरवू शकत नाही. महाराष्ट्राची स्थापना 1960 साली झाली, ती पाच-सात वर्षांच्या संघर्षानंतर. पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांनी शिक्षण व संस्कृती यांना समाजात योग्य महत्त्व दिले. महाराष्ट्रात शिक्षणाचा प्रसार एकोणिसाव्या शतकापासून फार जोमाने झाला. वेगवेगळ्या प्रदेशांत, विशेषत: कोकणात व विदर्भात मोठी शैक्षणिक परंपरा असलेल्या संस्था आहेत. पश्चिम महाराष्ट्राने विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात शिक्षणक्षेत्रात आघाडी घेतली. भाऊराव पाटील, विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या प्रयत्नांतून सातारा-कोल्हापूर ते नासिकपर्यंत ज्या शिक्षणसंस्था निघाल्या आहेत त्यांचा इतिहास रोमांचकारक आहे! तो नीटपणे मांडला जाण्यास हवा. सध्या तसा प्रयत्न संस्थांगणिक उपलब्ध आहे, परंतु ती लाट 1930 ते 1950 सालापर्यंत पसरली आणि नंतर उसळून आली. चव्हाण यांनी त्या खाजगी, स्वयंस्फूर्त स्वरूपाच्या प्रयत्नांना औपचारिक सरकारी नियमांत आणले. त्यांनी एकूणच ज्ञानप्रसारास उत्तेजन दिले. महाराष्ट्रात सामाजिक-राजकीय जागृती येण्यास, येथे सहकार चळवळ फोफावण्यास, शेतीतील प्रयोगशीलता वर्धिष्णू होण्यास शैक्षणिक व ज्ञानसंस्था यांचा प्रसार फार मोठ्या प्रमाणावर कारणीभूत ठरला. ती चव्हाण यांची दूरदृष्टीच होय.

महाराष्ट्र जिल्ह्या जिल्ह्यातील कर्तृत्वाने गजबजला तो 1970 नंतर. येथील स्थानिक पुढाऱ्यांचा आत्मविश्वास जागा झाला होता. पंचायत राज्यपद्धतीमुळे सत्तेचे विकेंद्रीकरण घडून आले होते. त्यामुळे सत्तेचे झकास जाळे राज्याच्या मुख्यमंत्र्यांपासून गावातील सरपंचांपर्यंत विणले गेले. सत्ता ही विधायक रीत्या वापरली गेली तर ती समाजजीवनात चमत्कार करू शकते. महाराष्ट्रात तसे बऱ्याच जिल्ह्यांत घडले. त्यातूनच विकासाचा झिरपा सिद्धांत कळण्यास मदत झाली. काही सहकार पुढाऱ्यांवर व्यक्तिगत टीका झाली, सामनासारखे चित्रपट निघाले. परंतु मागे वळून पाहताना तो सारा त्या प्रक्रियेचा भाग आहे हे लक्षात येते. सहकार फोफावला, विकासाची बेटे तयार झाली. म्हणजे बघा, एकीकडे समतेसाठी विविध पातळ्यांवर संघर्ष चालू असताना विकासाची फळे वितरीत होऊ लागली होती. संघर्ष चालू असणाऱ्या पातळ्या कोणत्या होत्या? कामगारांचे लढे जोरदार होते, स्त्रिया स्वत:चे स्थान मागू लागल्या होत्या. वैज्ञानिक दृष्टी विधायक, संस्थात्मक अंगाने जशी पसरत होती तशी लोकविज्ञान चळवळीच्या अंगाने समाजात खोलवर जाऊ पाहत होती. अंधश्रद्धा निर्मूलन कार्य हा त्याचाच एक पदर होता. महाराष्ट्र एकाच वेळी उग्र, आंदोलनात्मक कालखंडातून जात होता आणि विधायक रीत्याही घडत होता. भाववाढविरोधी आंदोलन असो, आणीबाणी विरोध असो, कामगार संघटनांचे बंद असोत, नेतृत्व महाराष्ट्राकडे होते. मुंबई हे त्या सर्व चळवळींचे केंद्र होते. तो जसा जाणीव जागृतीचा काळ आहे तसा हक्काचे स्थान मागण्याचा काळ आहे. त्या काळातील विधायकता काय आहे? तर शिक्षण सर्वदूर पसरले. डॉक्टर, इंजिनीयर व अन्य व्यवसाय अभ्यासक्रम सर्वत्र सुरू झाले. औद्योगिक वसाहतींतून उद्योगधंद्यांना बहर आला. स्वयंसेवा क्षेत्र सुदृढ झाले. आणीबाणीला विरोध म्हणून त्या काळात राजकारणात ओढले गेलेले अनेक कार्यकर्ते, नंतर विफल होऊन समाजकार्याकडे वळले. बापू उपाध्ये हे त्याचे ठळक उदाहरण. त्यांनी धरणक्षेत्रातील पाणीवाटप संस्था यशस्वी करून दाखवल्या आणि नासिकजवळच्या ओझरचा परिसर शेतकऱ्यांच्या हिरव्यागार शिवारांनी बहरून गेला. तिकडे विदर्भात अभय व राणी बंग हे तसेच उदाहरण. त्यांनी सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रास वाहून घेतले आणि कोवळी अर्भके जगवण्याचे जगभर प्रशंसा झालेले मॉडेल तयार केले. मोहन हिराबाई हिरालालने ग्रामस्वराज्याचा वेगळाच प्रयोग मेंढालेखात स्थानिक आदिवासींच्या सहकार्याने यशस्वी करून दाखवला. खरे तर, ही नावे जुनी झाली आहेत, कारण समाजसेवेची तशी अनेक कामे महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या जिल्ह्यांत सक्षमपणे उभी राहिली आहेत. त्यांनी जे समाजबळ तयार केले ते फार मोठे आहे. रा.स्व. संघाचे नाव राजकारणामुळे सतत पुढे असते, परंतु त्यांच्या वनवासी कल्याणाश्रम व अन्य समाजसेवी संस्था यांनी जे काम केले आहे त्यामुळे समाज तळापासून हलून गेलेला जाणवतो. राजकारणातून आलेल्या वैफल्यातून समाजबांधणीचा हा प्रयोग सुदृढ होत गेला आहे हे लक्षात ठेवले पाहिजे.

महाराष्ट्रात गेल्या शतकात युगे पाडायची झाली तर मला टिळक, अत्रे व चव्हाण ही तीन युगे दिसतात, त्यांच्या बरोबरीने ज्यांनी महाराष्ट्राचे मन गुंगवून टाकले अशा दोन व्यक्ती म्हणजे बालगंधर्व आणि पु.ल. देशपांडे. किंबहुना पुल-गदिमा व सुधीर फडके यांची जन्मशताब्दी होती तेव्हा आम्ही सुमारे अडीचशे मातब्बरांची नावे काढली, की ज्यांचा जन्म 1901 ते 1930 या काळात झाला (व ज्यांची जन्मशताब्दी 2001 ते 2030 या काळात झाली, होत आहे वा होईल). त्या अडीचशे माणसांचा कार्यकर्तृत्वपट केवढा आहे! ते सारे महाराष्ट्रव्यापी होते. राज्याच्या वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिकांचा विचार केला तर अबबब! तो वेगळ्या पुस्तकाचा, म्हणण्यापेक्षा सादरीकरणाचा विषय आहे.

महाराष्ट्रातील सामाजिक, राजकीय स्थित्यंतराचा व विकासात्मक धाटणीचा परिणाम कलाजगतावर व एकूण सांस्कृतिक विश्वावरही दिसू लागला. महाराष्ट्राचे रूपडे 1960 ते 1990 या काळात विविध तऱ्हांच्या कला आविष्कारांनी उजळून उठले. पु.ल. देशपांडे यांची करमणुकीय बहुविधता प्रकट झाली, व.पु. काळे यांनी मध्यमवर्गाला भावबंधात बांधून टाकले. साहित्य-रंगभूमीवरील प्रयोग घडत गेले. विजय तेंडुलकर ही एक व्यक्ती होती जिने फक्त महाराष्ट्र नव्हे तर सारा भारत कलेच्या अंगाने हलवून सोडला; कलाक्षेत्राला नवी दृष्टी दिली. मला अचंबा वाटतो, की तेंडुलकर यांचे निधन होऊन तप उलटून गेले तरी ते अजूनही तरुणांना प्रेरणा देतात!

महाराष्ट्राचे राजकारण गेली तीन-चार दशके बरबटत गेले आहे. जनता पार्टीचा प्रयोग आणीबाणीनंतर घडून आला. तो लगेच फसलाही. त्यावेळी तत्त्वविचार कसोटीला लागला असे वाटले. परंतु वास्तवात तसे घडले नव्हते. रशियात गेल्या शतकारंभी कम्युनिस्ट क्रांती झाल्यानंतर भारतातही मार्क्सवादी (लोकप्रिय भाषेत डावा) विचार आला. त्याचे केंद्र महाराष्ट्रच होते. त्यामधून जागतिक पातळीवर समाजवादी विचार आला, तोही भारतात पोचला त्याचे केंद्रही महाराष्ट्र हेच होते. ती महाराष्ट्राची स्वतःची गंमत आहे. एकोणिसाव्या शतकातील प्रबोधनाची पंरपरा विसाव्या शतकात सत्तर-ऐंशीच्या दशकापर्यंत चालत आलेली दिसते. डांगे-रणदिवे, गोरे, जोशी, ठेंगडी यांच्या वैचारिक अधिष्ठानाच्या राजकीय मांडणीच्या बाजूला राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ, राष्ट्र सेवा दल असे विचाराधिष्ठित संघटनात्मक प्रयोग महाराष्ट्रातच घडलेले दिसून येतात. आनंदमेळावे हा तसाच समाजिक उपक्रम. साने गुरुजी हे त्या काळातील विचार आणि आचार या दृष्टींनी एक अपवादात्मक व असाधारण असे उदाहरण होऊन गेले. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील विलक्षण पैलू आहे तो भावनेचा. म्हणजे श्यामच्या आईतील हळवे साने गुरुजी भारताचा शोध सक्षमतेने मराठी वाचकांसमोर मांडतात आणि समतेचा आग्रह धरून पंढरपूरला सत्याग्रह करतात. साने गुरुजींचे जीवन लोकविलक्षण आहे. ते समाजवादी व सेवादलीय पंथात अडकावले गेले, अन्यथा रवींद्रनाथ टागोर यांना बंगालच्या भावविचारजीवनात जे स्थान आहे तसे स्थान साने गुरुजींना मराठी लोकजीवनात मिळते आणि त्यांचा लौकिक भारतभर जपला गेला असता. भारतात भौतिक जीवन व विचार जसजसा प्रगत व प्रबळ होत गेला आणि त्यामधून पाश्चात्य व पौर्वात्य (भारतीय) असा जो जीवनविचार संघर्ष प्रखर होत गेला आहे त्याचे उत्तर साने गुरुजींच्या जीवनविचारात सापडू शकेल असेही केव्हा केव्हा वाटते. पाश्चात्य विचारसरणीतील आधुनिकता आणि भारतीय जीवनशैलीतील पारंपरिकता साने गुरुजी यांच्या विचारकृतींमध्ये एकत्र नांदताना दिसते. विनोबांची नैतिकता आणि साने गुरुजींची भावपूर्ण तात्त्विकता यांचे मिश्रण हा महाराष्ट्राच्या उत्तम जीवनाचा आधार राहिला आहे. त्या दोघांच्या जगण्यातील सात्त्विकता अथवा साधेपणा हेही महाराष्ट्राने मोठे जीवनमूल्य मानले आहे. महाराष्ट्राने एवढी गुणसंपन्नता असून जगण्यातील दिमाख अथवा रूबाब कधी दाखवलेला नाही. शिवाजीराजांपासून शोभून दिसणारी ज्ञानविचारांमुळे येणारी विनम्रता, पेशवाईच्या उत्तरार्धातील रंगढंग वगळले तर गायकवाड-शाहुमहाराज ते पंतप्रतिनिधी यांच्यापर्यंत जाणवून जाते. उत्तर पेशवाईमधील रंगढंगातूनही शाहिरी व लावणी यांसारखे कलाप्रकार निर्माण झाले आणि महाराष्ट्राच्या कलापंरपरेला वैशिष्ट्य लाभले.

महाराष्ट्रातील प्रबोधन परंपरेचा धागा त्या वेगवेगळ्या प्रयोगांनी, यात्रांनी, कार्यक्रमांनी नव्वदच्या दशकापर्यंत चिवटपणे तगलेला राहिला, परंतु तो नंतर मात्र जागतिकीकरणाच्या व तंत्रज्ञानाच्या झपाट्यात विरून गेला. महाराष्ट्राने त्याची अस्मिता गेल्या तीन दशकांत गमावली. प्रकाश आंबेडकरसारख्या विचारी व कणखर पुढाऱ्याने त्या प्रभावात नांगी टाकली आणि राज ठाकरेसारखा थिल्लर माणूस तिचा प्रतिनिधी बनला. महाराष्ट्राला गेल्या तीन दशकांत नेताच राहिलेला नाही. विखुरलेले नेतृत्व जाणवत होते. शरद जोशी, भवरलाल जैन, एकनाथ ठाकूर हे त्यांचे असाधारण प्रतिनिधी म्हणून सांगता येतील. त्या तीन अगदी वेगळ्या माणसांचे साधारण 1980 ते 2000 या काळातील कर्तृत्व नोंदले पाहिजे. त्यांनी त्यांच्या त्यांच्या क्षेत्रांत अलौकिक काम केले व महाराष्ट्राच्या आर्थिक, सामाजिक जीवनावर छाप टाकली. शरद जोशी यांनी साऱ्या देशाला शेतीक्षेत्राच्या महतीची जाणीव करून दिली आणि त्या क्षेत्रामध्ये तत्त्वविचार व मूल्यविचार रुजवला. त्याचा अवघ्या देशाला विचार करणे भाग पडले. भवरलालजींनी शून्यातून चार हजार कोटींच्या उलाढालीचा उद्योगधंदा जळगावसारख्या ठिकाणी उभारला, त्यांनी जगात अनेक ठिकाणी कारखाने काढले, शेतीक्षेत्राला नवी दृष्टी दिली आणि त्या सर्वांहून महत्त्वाचे म्हणजे गांधीविचाराचा अंमल होऊ शकतो हे दाखवून दिले. त्यांनी सज्जनशक्तीचा प्रभाव हा प्रयोग प्रथम मांडला. त्या सुमारास समाजात बकालपणा, उठवळपणा वाढू लागला होता. त्यांनी त्यांच्या विविध प्रयोगांतून साधेपणा व सौंदर्यदृष्टी यांची अजब सांगड घालून दाखवली. एकनाथ ठाकूर हे मुख्यत: बँकर होते त्यांनी सारस्वतसारखी सहकारी बँक खूप मोठी केली; राष्ट्रीय पातळीवर नेली. ठाकूर यांना सामाजिक व सांस्कृतिक जाण उत्तम होती; चांगल्याची कदर होती. त्यांचा समाजभाव जागृत होता; तत्त्वनिष्ठा व मूल्यजाणीव पक्की होती. त्यांना सांस्कृतिक क्षेत्रात रस होता. त्यांनी त्या क्षेत्रात नेतृत्व करावे असे मला वाटे. कुसुमाग्रज, पुल या पिढीनंतर सांस्कृतिक क्षेत्रात मोठी पोकळी तयार झाली. ती जागा ठाकूर यांच्यासारख्या संयोजकाने विविध क्षेत्रांतील प्रज्ञा व प्रतिभा एकत्र आणून भरून काढावी असे मला वाटे. पंरतु त्या तिन्ही जणांनी समाजाची एकात्म गरज जाणली नाही. ते त्यांच्या त्यांच्या विचारविश्वात अडकून राहिले.

समाजाची गरज सांस्कृतिक असते. त्यामध्ये समाजकारण, अर्थकारण, राजकारण असे सारे येते. ती गरज समाजभावनेतून व्यक्त होते. ती भावना प्रत्येक प्रश्नाच्या, मुद्याच्या मुळाशी असते; तरी त्या पलीकडेही सर्वव्यापक असते. ती समाजभावना टिपणे या संमिश्र समाजात फार अवघड झाले आहे. आर्थिक, सामाजिक, शैक्षणिक, प्रादेशिक असे अनेक स्तर समाजात तयार झाले आहेत. त्यांना एकेकाळी धर्म, तत्त्वविचार, भूभाग यांमुळे एकसंधता लाभे उदाहरणार्थ हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन, डावे-उजवे, मराठवाडी, कोकणी, विदर्भी अशी वैशिष्ट्ये सांगता येतात. त्या सर्वांनी मिळून लाभलेली संमिश्रता हीच महाराष्ट्राची ताकद राहिलेली आहे. त्यामुळेच महाराष्ट्रामध्ये उदारमतवादी दृष्टिकोन सतत राहिलेला आहे. मराठी माणूस त्यामुळेच पराक्रमी पण सहिष्णू जाणवतो.

तंत्रज्ञानाचा प्रभाव आणि विचारसरणीचा, तत्त्वज्ञानाचा अभाव ही लक्षणे गेल्या तीस वर्षांत दिसून येतात. त्यामुळे व्यक्तिस्वातंत्र्य या काळात फार बळावत गेले आहे. व्यक्तीचा कल स्वान्त असण्याकडे आहे. त्याचे प्रत्यंतर महाराष्ट्रातही येते. परंतु त्यामधून मराठी माणसाच्या कर्तृत्वाचे वेगळ्या प्रकारचे दर्शन घडून येते. सत्तेच्या विकेंद्रीकरणामुळे प्रथम जिल्ह्यातील माणूस समर्थ झालेला जाणवला; तो राजकीय आविष्कार होता. नंतरच्या काळात राजकारण हा केवळ सत्तेचा खेळ झाल्यावर माणसे स्वसामर्थ्याच्या आविष्कारासाठी वेगवेगळी क्षेत्रे निवडू लागली. नेमके त्या काळात त्यांना जगभरचे ज्ञान-तंत्रज्ञान हाताशी आले; शिक्षण तर उपलब्ध होतेच. त्यातून महाराष्ट्राच्या तालुक्या तालुक्यांत माणसे त्यांचे कर्तृत्व वेगवेगळ्या तऱ्हेने व्यक्त करताना दिसतात. प्रत्येक तालुक्यांत अशी पंधरा ते पंचवीस माणसे तरी असतात असे आम्हाला आमच्या थिंक महाराष्ट्र डॉट कॉमच्या माहिती संकलनात आढळून येते. त्यात जुन्या पोथ्यांची पाने स्कॅन करण्याच्या व त्यातून इ लायब्ररी उभी करण्याच्या खटाटोपापासून शेतीसाठी अभिनव तंत्रसाधने बनवण्याच्या प्रयत्नांपर्यंत विविध तऱ्हांचे उपक्रम समाविष्ट आहेत. उदाहरणार्थ, हर्षल विभांडिकने धुळे जिल्ह्यातील जिल्हा परिषदेच्या अकराशे शाळा डिजिटल करून सोडल्या आहेत; पुण्याचे डॉ. विश्वास येवले त्यांच्या पर्यावरण प्रयत्नांत जलदिंडी गेली बारा वर्षें आळंदी ते पंढरपूर घेऊन जातात. त्याद्वारे माणूस आणि पाणी यांचे नाते निर्माण करण्याचा प्रयत्न होतो; सुभाष कदम यांनी सोलापूर जिल्ह्यातील मंगळवेढ्याच्या मातीत सोन्याचा/प्लॅटिनमचा शोध लावला आहे. ती गोष्ट शास्त्रीय कसोट्यांवर सिद्ध करून, त्याचे पेटंट मिळवले आहे; अशोक सुरवडे या नासिक जिल्ह्याच्या निफाड तालुक्यातील पिंपळस नावाच्या लहान गावाच्या प्रयोगशील शेतकऱ्याने अंटार्क्टिका खंडावर जाऊन पेंग्वीन पक्ष्यांवर संशोधन केले आहे. तसेच, त्याने वायनरी प्रकल्प केवळ साडेआठ लाखांमध्ये उभारण्याची किमया केली आहे; शैला यादव या साताऱ्याच्या माण तालुक्यातील खटाव गावाच्या डोंबारी-कोल्हाटी समाजाच्या शिक्षण, रोजगार आणि स्वावलंबनासाठी झटत आहेत; नागपूरचा सजल कुलकर्णी पशुधनाच्या ओळखीसाठी कार्यरत आहे. तो विदर्भातील गावरान गायी आणि बैल यांचे वर्गीकरण करत आहे; आशुतोष पाटील आणि शांतिलाल पुरवार हे दोघे इतिहासाचे पहारेकरी. पाटील हा कमी वयात नावाजला जात असलेला प्राचीन नाण्यांचा तज्ज्ञ आहे. तर प्रकाश पुरवार यांच्याकडे प्राचीन सतरा हजार वस्तूंचा संग्रह आहे. त्यात आदिमानवाच्या हाताच्या ठशापासून औरंगजेबाने लिहिलेल्या कुराणापर्यंतच्या वस्तू आहेत; नवनाथ कस्पटे (सोलापूरातील बार्शी तालुका), ज्ञानेश्वर बोडके (पुण्यातील मुळशी तालुका), विलास शिंदे (नासिक जिल्ह्यातील सिन्नर तालुका) हे तिघे जण महाराष्ट्रातील ज्ञानोत्सुक आणि प्रयोगशील शेतकरी आहेत; मनीष राजनकर हा इंग्रजी घेऊन एम ए झालेला तरुण भंडारा जिल्ह्यातील तलावांचा अभ्यास व संवर्धन करत आहे तर कुलदीप राठोड तणमोर या दुर्मीळ पक्ष्यांच्या रक्षणासाठी कार्यरत आहे; नासिकचे प्रसाद पवार अजिंठा लेण्यांतील चित्रे आधुनिक तंत्रांनी घरोघरी पोचवण्याच्या प्रयत्नात आहेत.

 हे केवळ नमुने आहेत. मी नेहमी सांगत असतो, की भागवत सप्ताहात विष्णूच्या अवतारांच्या कहाण्या असतात. भक्तमंडळी त्या भाविकतेने ऐकतात, पण त्या पुराणकथा असतात आणि सगळ्या शहाण्या माणसांना माहीत आहे, की पुराणातील वानगी पुराणापुरती असते. थिंक महाराष्ट्र डॉट कॉमकडे चमत्कार वाटावेत अशा शेकडो कहाण्या आहेत, की ज्या रोज एक या प्रमाणे वर्षभर सांगता येतील! आणि ती सगळी माणसे पुराणकथा किंवा अवतारकथा यांच्यासारखी काल्पनिक नाहीत, तर सत्य परिस्थितीत वाचक-श्रोत्यांसमोर सादर करता येतील.

शेकडो माणसांच्या कर्तबगारीचा हा जो विशाल पट तयार होतो, त्यामधून माझ्या मनामध्ये एक वेगळा विचार उद्भवतो. या सगळ्या उपक्रमशीलतेची बरोबरी एका वेगळ्या पातळीवर युरोपात सतरा-अठराव्या शतकात जो रेनेसान्स घडून आला त्याच्याशी करावी असे वाटते. तशाच प्रकारचा ज्ञानप्रकाश महाराष्ट्रभर सर्वत्र पसरलेला आहे. ही सारी कर्तबगार माणसे त्यांचे त्यांचे काम निष्ठेने, कसोशीने, सचोटीने करत आहेत. ना त्यांना मुद्दाम प्रसिद्धी मिळवायची असते; ना त्यांना कोणत्या पुरस्काराचा मोह असतो. ती स्वांत असतात. मला खंत वाटते, की महाराष्ट्रातील प्रस्थापित व्यवस्थेचे लक्ष, गेल्या तीस वर्षांत घडत असलेल्या विलक्षण परिवर्तनाकडे नाही. सरकार, राजकीय पक्ष, विद्यापीठे, कामगार संघटना, साहित्यसंस्कृती संस्था हे सारे त्यांच्या रूढ व्यवहारात गुंतलेले आहेत. त्यांना राज्यभर घडत असलेल्या या विधायक आंदोलनाचा पत्ताच नाही! त्याची दखल घेणे ही येथील सुशिक्षित, सुसंस्कृत समाजाची जबाबदारी आहे ते त्यांचे नैतिक कर्तव्य आहे.      

टेलिग्राम

व्हॉट्सअॅप

फेसबुक

ट्विटर

- दिनकर गांगल 9867118517 dinkargangal39@gmail.com

दिनकर गांगल हे थिंक महाराष्‍ट्र डॉट कॉम या वेबपोर्टलचे मुख्‍य संपादक आहेत. ते मूलतः पत्रकार आहेत. त्‍यांनी पुण्‍यातील सकाळ, केसरी आणि मुंबईतील महाराष्‍ट्र टाईम्स या वर्तमानपत्रांत सुमारे तीस वर्षे पत्रकारिता केली. त्‍यांनी आकारलेली म.टा.ची रविवार पुरवणी विशेष गाजली. त्‍यांना फीचर रायटिंगया संबंधात राष्‍ट्रीय व आंतरराष्‍ट्रीय (थॉम्‍सन फाउंडेशन) पाठ्यवृत्‍ती मिळाली आहे. त्‍याआधारे त्‍यांनी देश विदेशात प्रवास केला. गांगल हे ग्रंथालीप्रमाणे प्रभात चित्र मंडळाचे संस्‍थापक सदस्‍य आहेत. साहित्‍य, संस्‍कृती, समाज आणि माध्‍यमे हे त्‍यांचे आवडीचे विषय आहेत. त्‍यांनी त्‍यासंबंधात लेखन केले आहे.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------