गुरुवार, ४ मार्च, २०२१

कोण होते सिंधू लोक! More about Indus civilization (Sindhu Sanskrutee)

 


ऋग्वेदाचा काळ ठरवण्याचा प्रयत्न अनेक विद्वानांनी केला. त्यांत प्रामुख्याने दोन गट पडतात. एका गटात युरोपीयन पंडित आहेत. ते मॅक्समुल्लरने दिलेला काळ (इसवी सनपूर्व 1200-1000) मान्य करतात. दुसऱ्या गटात प्रामुख्याने भारतीय विद्वान आहेत. त्यांच्या मते, ऋग्वेद पाच हजार वर्षांहून अधिक प्राचीन आहे. मी ऋग्वेदाचा काळ ठरवण्यासाठी पुरातत्त्वीय पुरावा उपयोगी पडतो का याचा शोध घेतला. ऋग्वेदात घोडा हा आर्यांचा अत्यंत लाडका प्राणी होता असे सांगितले आहे. तो भारतात इसवी सनपूर्व 1900 पासून उत्तर सिंधू वसाहतीत सापडतो. त्याचा पुरावा नागरी सिंधुकाळात नाही. दुसरा पुरावा लोखंडाचा. ऋग्वेदात त्याचा उल्लेख नाही, कारण त्यात अयसअसा शब्द आहे. त्याचा अर्थ धातू. लोखंडाची प्राचीनता इसवी सनपूर्व 1400 पर्यंत मागे जाते. ह्या पुराव्यांमुळे ऋग्वेदाचा काळ इसवी सनपूर्व 1900 ते 1400 असा ठरवता येतो. अर्थात त्यातील काही भाग त्याहूनही प्राचीन असणार यात शंका नाही.

ऋग्वेदाची रचना करण्यास पाच-सात शतके सहज लागली असावीत. प्रमोद तलगेरी (2005) यांनी त्याचे टप्पे ठरवले आहेत. ऋग्वेदातील मंडले अतिप्राचीन गटात 3, 6,7. मधील गटात 2, 4 तर उत्तरकालीन गटात 5, 8, 9 - अशी येतात. दहाव्या अन्‌ पहिल्या मंडलाची रचना सर्वात शेवटी झाली. काही पंडितांना असे वाटते, की ऋग्वेदाचा काळ म्हणजेच आर्यांचा भारतात येण्याचा काळ. त्याउलट असे म्हणता येईल, की ते येथे आल्यावर हजार-दोन हजार वर्षांनंतर ऋग्वेद रचण्यास सुरुवात झाली. ते पुरते भारतीय झाल्यावर त्यांनी सप्तसिंधूचे गुणगान गाण्यास सुरुवात केली. तोपर्यंत इतर भाषांतील घेतलेल्या शब्दांचे पुरे संस्कृतिकरण झाले होते. म्हणून ते भारतीयच होते असे काहींचे मत झाले. (लाल 2005). 

राष्ट्र ही संकल्पना अर्वाचीन काळातील आहे. त्यासाठी भव्य वास्तू, अधिकारी-वर्ग, प्रबळ शासक, लोकांच्या राहणीतील जाणवणारा फरक, दफन-दहन पद्धती इत्यादींची आवश्यकता असते. शिवाय राजकीय आणि आर्थिक केंद्रे इत्यादीही लागतात. ती सर्व सिंधू संस्कृतीत आढळतात. साम्राज्याची कल्पना काही विद्वानांनी अलिकडे मांडली आहे, ती पुढीलप्रमाणे आहे : 1 निश्चित केलेल्या आणि विस्तृत सीमा. सिंधू संस्कृती खूप विस्तृत होती (पंधरा लाख चौरस किलोमीटर). मेसोपोटेमिया आणि इजिप्त ह्या दोन्ही संस्कृती एकत्र केल्यावरसुद्धा त्यांच्याहून अधिक विस्तृत. जवळजवळ संपूर्ण भारत फाळणीपूर्वीचा आहे. (दक्षिणेकडील पाच राज्ये वगळून); 2 सामाजिक उतरंड. समाजात चार विभाग, त्यात श्रेष्ठ-कनिष्ठ स्तर, शिवाशीव कल्पना असावी; ते कुल्हडसारखी एकदाच वापरण्याची भांडी दर्शवतात; 3 कामगारांचे व्यवसायानुसार गट- उदाहरणार्थ कुंभकार, मणिकार; त्यातून जातीची कल्पना उदयास आली असावी. उदाहरणार्थ कुंभार व्यक्ती कुंभाराची मुलगी सून म्हणून आणणार; 4 व्यवसायात प्रावीण्य; 5 शेतीतील वैविध्य; 6 गावाच्या केंद्रभागी आणि कडेला राहणारे व्यावसायिक. सीमेवर नेहमी गडबड असते, तिचा बंदोबस्त; 7 सिंधू लोक शांतताप्रिय होते असा पूर्वी समज होता; परंतु वास्तव वेगळे आहे. परशू, कुऱ्हाडी, तलवारी यांसारखी आयुधे मोठ्या संख्येने ताम्रनिधींत सापडली आहेत. ते उत्तर सिंधुकालीन असले, तरी त्यात सिंधुकालीन हत्यारेही आहेत. सनौली (जिल्हा बागपत, उत्तर प्रदेश) येथे सापडलेल्या शेकडो दफनांतही पूर्व सिंधुकालीन आणि उत्तर सिंधुकालीन शस्त्रे सापडली आहेत. एक हजार शस्त्रे तीराग्रे गणेश्वर (राजस्थान) येथे सापडली. तितकेच नव्हे, तर अलिकडे जी शेकडो दफने सापडली आहेत, त्यांतही आयुधे आहेत. सिंधू नगरांची आणि बुरुजांची बांधणी पाहिल्यावर ते लोक सुरक्षिततेच्या बाबतीत किती जागरूक होते याची कल्पना येते.


सिंधू नगरांवर परचक्र आल्याचा उल्लेख मेसोपोटेमियातील कोरीव लेखात आढळतो. रिमुश (इसवी सनपूर्व 2315-2307) या सुमेरियन राजाने मेलुहावर स्वारी केली होती. मेलुहा म्हणजे सिंधुकालीन भारत. त्यात पराभव कोणाचा झाला याचा उल्लेख नाही. कदाचित रिमुश अलेक्झांडरप्रमाणे परत गेला असावा. कारण त्याने ती लढाई जिंकली असती, तर त्या घटनेचा निश्चित उल्लेख केला गेला असता. चकमकी उडाल्याचा पुरावा एक-दोन ठिकाणी उपलब्ध झाला आहे. लोथल (गुजराथ) येथील उत्खननात सापडलेले मानवी सांगाडे त्याची साक्ष देतात. तेथे कवट्या आणि हातापायांची हाडे पुष्कळ मिळाली. शिवाय, ती काळजीपूर्वक दफन केलेली नव्हती, त्यांचा ढीग कसातरी रचलेला होता. तसेच, ती हाडे रुंद डोक्याच्या लोकांच्या कवट्यांच्या मोजमापांवरून होती. त्यावरून ते लोक परकीय होते असे मत शास्त्रज्ञांचे आहे.

ऋग्वेदात हरियुपिय येथे झालेल्या लढाईचा उल्लेख आहे, तो उल्लेख प्राचीन हडप्पाचा असावा. परंतु एक गोष्ट ध्यानात घ्यावयास हवी; ती ही, की बहुतेक लढाया उघड्यावर, मैदानात केल्या जातात आणि त्यांचे अवशेष शिल्लक क्वचित राहतात. महाभारत युद्ध नेमके कोठे झाले ते सापडत नाही. शेतकऱ्यांना शेते नांगरताना कुरुक्षेत्र (हरयाणा) येथील काही शेतांत मानवी कवट्या सापडल्या होत्या. त्या महाभारत युद्धातील वीरांच्या असाव्यात असे त्यांनी ह्युएन्‌-त्संग या चिनी प्रवाशाला सांगितले होते. 

भारतात नैसर्गिक साधने विपुल आहेत. निरनिराळ्या प्रकारचे मौल्यवान खडे आणि खनिजे भारतात मोठ्या प्रमाणावर सापडतात. भारत हा हस्तिदंत, शंख, इमारती लाकूड, तांबे इत्यादींसाठी अतिप्राचीन काळापासून प्रसिद्ध आहे. त्या गोष्टींना परदेशांत पूर्व सिंधुकाळापासून मागणी होती. ती मागणी सिंधुकाळात वाढल्यामुळे तयार वस्तू निर्यात करण्याच्या उद्योगास चालना मिळाली. मणी तयार करण्याचे काम अनेक ठिकाणी सुरू झाले. चन्हुदडो (सिंध) आणि लोथल (गुजराथ) येथे कारखाने उभे राहिले. तयार माल गुजराथच्या बंदरांतून समुद्रमार्गे मोठ्या प्रमाणावर निर्यात होण्यास सुरुवात झाली. सिंधू मुद्रा फक्त लोथल आणि चन्हुदडो येथे कोरल्या जात. हा व्यापार मेसोपोटेमियातील अक्कड साम्राज्याचा सम्राट सार्गन याच्या कारकिर्दीत (इसवी सनपूर्व 2350) शिगेस पोचला होता.

सिंधू लोकांनी लक्षणीय प्रगती तत्कालीन तंत्रज्ञानात केलेली होती. गोमेदाचे मणी हे त्यांच्या कलेची साक्ष देतात. ते मणी इतके सुंदर होते, की त्यांच्या बनावट प्रतिकृती केल्या जात. ते इजिप्तपर्यंत पोचले होते. त्यांनी शंखाच्या बांगड्या तयार करण्यासाठी निराळ्या प्रकारची करवत बनवली होती. त्यांनी तयार केलेल्या स्टिंएटाईटच्या सूक्ष्म (Microbeads) मण्यांना ते छिद्र कसे पाडत, हे कोडे पुरातत्त्वज्ञांना उलगडलेले नाही. ते कांस्यमूर्ती Lost Wax तंत्राने तयार करत असत. दायमाबाद येथे सापडलेला रथ (इसवी सनपूर्व 2200) हा जगातील अतिप्राचीन रथ आहे. ते सोन्याचे कलापूर्ण अलंकारही घडवत. त्यांचे हंडे मोहेंजोदारो, कुणाल, मांडा इत्यादी ठिकाणी सापडले आहेत. 

त्यांना तो परदेशी व्यापार अत्यंत फायदेशीर होता. सिंधू व्यापारी निर्यातीच्या बदली काय घेत असत याबद्दल विद्वानांत एकवाक्यता नाही. माझ्या मते, ते सोन्याच्या रूपात वसूल करत होते. पुढे इतिहासकाळातही भारतीयांचा व्यापार रोमन साम्राज्याशी मोठ्या प्रमाणावर होता; त्याची किंमत ते रोमन सोन्याच्या नाण्यांत वसूल करत असावेत. तसाच प्रकार सिंधुकाळातही झाला असावा. अकेडियन काळात भारताचा मेलुहाशी असलेला व्यापार भरभराटीस आला होता. त्या काळातील कोरीव लेखात, सार्गन राजाच्या कारकिर्दीत, त्याच्या बंदरात तीन देशांतील जहाजे चैनीच्या वस्तूंनी भरलेली उभी असत. ती पूर्वेकडील देशांची; अनुक्रमे डिलमून, मकन आणि मेलुहा या देशांतील असत. त्यांपैकी डिलमून म्हणजे बहरीन, मकन म्हणजे मकरानचा किनारा आणि मेलुहा म्हणजे भारत. मेलुहाहून आलेल्या वस्तूंमध्ये गोमेदाचे मणी, शंखाच्या वस्तू, कापड, तांबे, इमारतींसाठी व जहाजबांधणीसाठी उत्तम दर्ज्याचे लाकूड या वस्तू प्रामुख्याने असत. मेलुहाचे स्पष्टीकरण म्लेंच्छ (संस्कृत) > मेलख्ख (प्राकृत) > मेलुहा असे दिले जाते. म्लेंच्छ या शब्दाचा एक अर्थ तांबेअसा आहे. भारतात तांबे नाही असा एक समज आहे. परंतु गुजराथ-राजस्थानमध्ये अंबामाता पट्ट्यात तांब्याचे खनिज भरपूर आहे. त्यावरून भारताला कदाचित मेलुहाहे नाव पडले असावे.

(राजहंस ग्रंथवेध, जून 2019 च्या अंकातून साभार)

- मधुकर केशव ढवळीकर

मधुकर ढवळीकर हे पुण्याच्या डेक्कन कॉलेज या संस्थेत पुरातत्त्वशास्त्राचे अध्यापक नंतर विभागप्रमुख आणि संस्थेचे संचालक होते. पुरातत्त्वशास्त्राच्या अध्यापनात प्रत्यक्ष संशोधनाला महत्त्व असते. त्यांनी ठिकठिकाणी जाऊन उत्खनन केले. त्यांनी आर्याच्या शोधात’, ‘नाणकशास्त्र’, ‘पर्यावरण आणि संस्कृती’, ‘पुरातत्त्व विद्या’, ‘भारताची अभ्यासपूर्ण कुळकथायांसारख्या मराठी ग्रंथांबरोबरच इंग्रजीतूनही लेखन केले. त्यांना भारत सरकारचा पद्मश्री, पंतप्रधानांचे सुवर्णपदक यांसारखे सन्मान प्राप्त झाले होते. त्यांचे देहावसन 27 मार्च 2018 ला झाले.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

टीपा :

          मेसोपोटेमिया : आशिया खंडातील प्राचीन प्रसिद्ध प्रदेश. दक्षिण मेसोपोटेमियाचा भाग बहुविध संस्कृतींचे उगमस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्या प्रदेशात अनेक उत्खनने झाली आणि अद्यापही चालू आहेत. त्या प्रदेशावर सेमिटिक, हिटाइटआर्मेनियन इत्यादींनी सत्ता गाजवली. जर्मो येथील वसती सर्वांत प्राचीन (इसवी सनपूर्व 5000) असून त्या भागात कृषिसमाजाच्या प्राचीन खुणा आढळल्या आहत.युफ्रेटिस व टायग्रिस नद्यांमधील सुपीक प्रदेशाला प्राचीन ग्रीकांनी मेसोपोटेमिया (दोन नद्यांमधील) हे नाव दिले. तो प्रदेश विद्यमान इराकमध्ये समाविष्ट होतो.

सुमेरियन संस्कृती : जगातील सर्वांत प्राचीन प्रगत संस्कृती. ती प्राचीन मेसोपोटेमियाच्या दक्षिणेकडील प्रदेशात (विद्यमान इराक) नांदत होती. त्या संस्कृतीचा विकास टायग्रिस व युफ्रेटिस या नद्यांच्या दुआबात इसवी सनपूर्व 35001900 दरम्यान झाला. इराणचे आखात व अरबस्तानचे वाळवंट दक्षिणेकडे, युफ्रेटिस नदी पश्चिमेस, समाराच्या जवळ अरबस्तानाचे वाळवंट उत्तरेस व टायग्रिस पूर्वेला या सुमेरच्या प्राचीन सीमा होत. त्यांतील नैर्ऋत्येचा भाग हा सुमेर होय. सुमेर येथे पहिली वस्ती इसवी सनपूर्व 45004000 दरम्यान प्रोटो-युफ्रेटीयन किंवा उबेडियन नामक लोकांनी केली होती.

लोथल (गुजराथ) : प्राचीन सिंधु संस्कृतीमधील भारतातील अत्यंत महत्त्वाचे शहर. ते गुजरात राज्यातील सरगवाल या खेड्याजवळ वसले आहे. सरगवाल हे खंबायतच्या आखातापासून एकोणीस किलोमीटरवर आहे. खंबायतचे आखात हे भगवा व साबरमती या दोन नद्यांमधील सपाट प्रदेशात येते. तो प्रदेश अहमदाबादच्या आग्नेय दिशेस सुमारे ब्याऐंशी किलोमीटरवर असलेल्या अहमदाबाद जिल्ह्यातील धंधुकाजवळ आहे. ख्रिस्तपूर्व सुमारे 2400 वर्षे जुन्या असलेल्या त्या शहराचा शोध 1954 मध्ये लागला. भारत सरकारच्या पुरातत्त्व विभागाने तेथे 1954 ते 1962 दरम्यान सलग उत्खनन केले. तेथे त्यानंतरही पुन्हा 1973 मध्ये उत्खनन करण्यात आले. त्यातून तेथे सिंधू संस्कृतीशी सादृया दर्शवणारे प्राचीन अवशेष सापडले. त्यात एका सुबद्ध नगराची रूपरेषा दिसून येते. उत्खनित अवशेषांचा काल कार्बन 14 च्या आधारे इसवी सनपूर्व 2450  ते 1600 या दरम्यान ठरवण्यात आला आहे.

अक्कड साम्राज्य: इराकमधील टायग्रिस व युफ्रेटिस या नद्यांच्या संगमाच्या आसमंतात असलेले राजधानीचे अतिप्राचीन ठिकाण होय. ते पहिला सारगॉन या सेमिटिक विजेत्याने इसवी सनपूर्व 2340 च्या सुमारास वसवले असावे. ‘अगेडी’ हे त्या शहराचे मूळ नाव होते. सेमिटिक लोकांनी तेथून त्यांचे साम्राज्य भूमध्य समुद्रापासून इराणच्या आखातापर्यंत पसरवले होते. 

          सम्राट सार्गन: ऊरुकची सत्ता सुमेर प्रदेशावर इसवी सनपूर्व 2300 च्या सुमारास काही काळ होती. त्यावेळी अक्कडचा सेमिटिक वंशीय पहिला सॅरगॉन (कारकीर्द 2334 — 2279) याने सुमेर पादाक्रांत केले. त्याच्या साम्राज्याचा विस्तार इराणच्या आखातापासून भूमध्य समुद्रापर्यंत होता. सुमेरची सत्ता त्या घराण्याकडे अनेक वर्षे होती.

          अकेडियन काळ: वास्तुशैलीच्या दृष्टीने सुमेरियनबॅबिलोनियन आणि अकेडियन या तीन अवस्था विशेषतः इसवी सनपूर्व 30001275 दरम्यान आढळतात. अरचा प्रसिद्ध पहिला वंश संपुष्टात येऊन, सारगॉनने तेथे अकेडियन वंशाची इसवी सनपूर्व 2340 मध्ये स्थापना केली.

(माहितीस्रोत इंटरनेट (विकिपीडिया) व मराठी विश्वकोश यांवरून)

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

वर्षावास : एक बौद्धधम्म उत्सव Warshawas (Rest period in rainy season)- A Bauddha Dhamma ritual

 

बुद्ध विहार

वर्षावास असा एक संस्कार बौद्ध धम्मात, भगवान बुद्धाच्या धम्मशासनात आहे. तो करण्यामागे प्रयोजन आहे ते समानतेचे जीवन जगण्याचे. बुद्धांचे जीवन चारिकाप्रधान होते. गौतम बुद्ध एका गावाहून दुसऱ्या गावास प्रवास करत. तो प्रवास पायी असे. त्या प्रवासात त्यांना सरपटणारे प्राणी साप, विंचू; कधी रानटी श्वापदे तर पावसाळ्यात नद्यांना येणारे पूर अशा विविध अडचणींना तोंड द्यावे लागत असे. म्हणून भगवान बुद्धांनी बौद्ध भिक्खूंनी पावसाळ्यातील चार महिन्यांकरता प्रवास टाळून एका जागी स्थिर राहवे यासाठी नियम केले. विहार बांधण्याची कल्पना त्यातून निर्माण झाली. त्यासाठी पावसाळ्याचे चार महिने म्हणजे आषाढ महिन्याच्या पौर्णिमेपासून ते कार्तिक महिन्याच्या पौर्णिमेपर्यंत विहारात राहणे, तेथे धार्मिक दैनंदिनी धम्मलाभ, साधना, विपश्यना, धम्मदेसना (बुद्धांचे तत्वज्ञान) पार पाडणे अपेक्षिले. अशा प्रकारे त्या काळात (म्हणजेच पावसाळ्याच्या दिवसांत) विहारात राहण्याच्या कारणामुळे त्या संस्काराचे नाव वर्षावासअसे पडले.

भारतात एक वेळ अशी होती, की वर्षावासाचे आयोजन सर्वत्र करण्यात येत असे. त्यावेळी भिख्खू संघ विहारात थांबायचे तर गृहस्थ लोक वर्षावास करणाऱ्या भिक्खू संघाची सेवा-शुश्रूषा आणि त्यांना लागणाऱ्या चीजवस्तू यांची व्यवस्था करण्यासाठी प्रयत्नशील असत. उपासक भिक्खूंपासून श्रृतज्ञान अर्जित करण्यासाठी विहाराकडे धाव घेत. तशा वेळी, ते बौद्ध उपासक भिक्खूंकरता भोजनाची व्यवस्था आनंदाने करत. ती प्रथा भारतवर्षामध्ये सर्वत्र आढळून येई.

वर्षावास

बौद्ध देशांमध्ये वर्षावासाच्या वेळी उत्सवपूर्ण वातावरण पाहण्यास मिळते. उपासक-उपासिका त्यांच्या परिवारासह साजशृंगार करून ढोल-नगाऱ्यांसहित भिक्खूंना दान देण्याच्या वस्तूंसोबत हर्षोल्हासात विहारात जाताना दिसतात. त्याचे कारण असे, की तेथील अधिकाधिक भिक्खू विद्वान शीलवान आणि लोककल्याणात पारंगत असत. भगवान बुद्धाच्या धम्म शासनात भिक्खूंसाठी वर्षावास करणे अनिवार्य ठरवले आहे. त्याच्या पूर्ततेसाठी भिक्खूंना कोणाही व्यक्तीच्या आमंत्रणावरून दुसऱ्या विहारात जाऊन अथवा त्यांच्या त्यांच्या विहारात राहून वर्षावास करणे आवश्यक आहे. त्या दरम्यान, भिक्खूंसाठी तीन महिन्यांपर्यंत भोजन, औषधी इत्यादींची व्यवस्था विहारातील उपासक आणि उपासिका यांच्याद्वारे केली जाते. वर्षावासाचे अधिष्ठान करण्याची मुख्य कारणे

1. वर्षा ऋतूत नदी, नाले पाण्याने भरतातच. त्यामुळे भिक्खूंना प्रवास करण्यात विविध समस्यांचा सामना करावा लागतो. त्या ऋतूत प्रवास करताना घातक अशा जीवजंतूंचा त्रास उद्भवतो. त्यामुळे वर्षा ऋतूच्या चार महिन्यांच्या काळात भिक्खूंनी विहारात वास्तव्य करणे अनिवार्य आहे.

2. वर्षा ऋतूत वातावरण शांत असते. त्या दिवसांमध्ये अतिवृष्टीमुळे शेतीची अथवा मजुरीची कामे करणे शक्य नसते. त्यामुळे उपासकांजवळही फावला वेळ भरपूर असतो. त्या दिवसांत भिक्खूंना सुत पठन करणे, नवीन सुत कंठस्थ करणे आणि सोबत उपासकालाही त्यांचा अभ्यास करण्यास लावणे या गोष्टी घडतात. त्या काळी लोक ऐकूनच (श्रवण) ज्ञान प्राप्त करत. तशा ज्ञानप्राप्तीला श्रृतज्ञानम्हणतात. भिक्खूंनी कंठस्थ केलेले ज्ञान काही वर्षांनी, पुढे लिपीबद्ध केले आणि त्यातून त्रिपिटक साहित्याची निर्मिती झाली.

ज्या भिक्खूंना त्रिपिटक कंठस्थ असायचा त्यांना कंठी म्हणून ओळखले जाई. ते कंठी घालत म्हणजे रुद्राक्ष त्यांच्या कंठावर स्थित असे. त्यात अंधविश्वास नव्हता. तो कालांतराने रुद्राक्षमाळेवरून निर्माण झाला.

3. वर्षावासाचे नियम बुद्धकालीन आहेत. भिक्खूद्वारे वर्षावासाच्या संस्काराचे पालन करणे श्रमण संस्कृतीमध्ये पवित्र मानले जाते. त्यांच्या समापनाप्रीत्यर्थ त्याला वर्षावास समापन उत्सव या नावाने ओळखले जाते.

भिक्खूंद्वारे वर्षावासाचे आयोजन तीन महिने उत्सवाप्रमाणे करण्यात येते.

          बुद्धांनी त्यांच्या ऐशी वर्षांच्या आयुष्यात बुद्धत्वप्राप्तीनंतर सेहेचाळीस वर्षावास पूर्ण केले. वर्षावास करणे हे श्रमण संस्कृतीचे अभिन्न अंग आहे. बौद्ध भिक्खू त्याचे पालन करतात. विनयपिटकानुसार कोणत्याही व्यक्तीला भिक्खुपद प्राप्त होण्यासाठी दोन अवस्थांमधून जावे लागते. प्रथम अवस्था प्रवज्याम्हणजे गृहत्याग केल्यानंतर भिक्खू बनण्याचा संस्कार आणि दुसरी अवस्था उपसंपदा. उपसंपन्न झाल्यावरच एखादा भिक्खू भिक्खुपदाला पक्का प्राप्त होतो. वर्षावासात उपासकांना विहारात आल्यावर धम्माची शिकवण दिली जाते व धम्म पुढे नेण्याची शिकवण दिली जाते. त्यांची मने चांगले संस्कार करून निकोप घडवली जातात.

भगवान बुद्धांच्या आयुष्यात विविध वृक्षांचे जसे महत्त्व आहे. तसेच ते वर्षातील बारा पौर्णिमांनाही आहे. त्यातही वर्षावासातील चार पवित्र पौर्णिमांना अधिक महत्त्व आहे. वर्षावासातील त्या चार पौर्णिमा म्हणजे 1. आषाढ पौर्णिमा, 2. श्रावण पौर्णिमा, 3. भाद्रपद पौर्णिमा आणि 4. अश्विन पौर्णिमा.

1. आषाढ पौर्णिमा : या पौर्णिमेचे विशेष महत्त्व म्हणजे त्या पौर्णिमेला महामायेला गर्भधारणा झाली होती. त्याच पौर्णिमेला सिद्धार्थ गौतमांनी गृहत्याग केला होता. त्या पौर्णिमेलाच भगवान बुद्धांनी धम्मचक्क पवतनंसुत्ताचा प्रथम उपदेश केला. त्याच पौर्णिमेला बुद्धांनी वर्षावासाचे अधिष्ठान करून वर्षावासाचा शुभारंभ केला होता.

2. श्रावण पौर्णिमा: या दिवशी भगवान बुद्धांनी अंगुलीमालाला प्रव्रज्या दिली. पाचशे भिक्खूंची प्रथम संगीती राजगृहाच्या सप्तपर्णी गुहेमध्ये संपन्न झाली.

3. भाद्रपद पौर्णिमा: या दिवशी राजगीरमध्ये राजा अजातशत्रूच्या देखरेखीखाली संगीती संपन्न झाली. त्यामध्ये पाचशे अर्हत भिक्खूंचा सहभाग होता. त्यामुळे त्याला पंचशतिका नावाने ओळखले जाते.

4. अश्विन पौर्णिमा: बुद्धत्वप्राप्तीच्या सोळा वर्षांनंतर बुद्धांनी महामायेच्या पावन स्मृतीमध्ये धम्मसेनापती सारीपुत्र याला अभिधम्माचा उपदेश केला होता. तो दिवस तीन महिन्यांच्या वर्षावासाचा समापन दिवस होय.

त्याच दिवशी उपासक व उपासिका त्यांच्या त्यांच्या विहारात धम्मदेसना प्राप्त करतात. वर्षावासातील पौर्णिमेमध्ये मानवी मनावर चांगले संस्कार घडवले जातात.

टीप - सुत पठन म्हणजे गौतम बुद्धांनी जी सुत्र (उपदेश) सांगितली त्यांचे वाचन, मनन करणे.

- सुनीता घोडगे 7841039206

(रमाई, ऑक्टोबर 2019 वरुन उद्धृत, संपादित-संस्कारित)

टेलिग्राम

व्हॉट्सअॅप

फेसबुक

ट्विटर

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------